Języki

Języki słowiańskie

Języki słowiańskie stanowią gałąź rodziny indoeuropejskiej i wywodzą się ze wspólnego przodka określanego jako prasłowiański. Dzieli się je na zachodnie, wschodnie i południowe. Wspólne pochodzenie widać w podstawowym słownictwie i budowie gramatyki, a późniejsze zmiany doprowadziły do znacznych różnic, np. w akcencie, odmianie i piśmie.

Trzy gałęzie

Podział języków słowiańskich z przykładami
GałąźPrzykłady
Zachodniapolski, kaszubski, czeski, słowacki, górnołużycki i dolnołużycki
Wschodniaukraiński, białoruski i rosyjski
Południowasłoweński, chorwacki, bośniacki, serbski, czarnogórski, macedoński i bułgarski

Podział dotyczy pokrewieństwa i wspólnych zmian historycznych. Granice między odmianami językowymi mogą być stopniowe, a powstanie normy literackiej zależy także od historii instytucji i życia społecznego. W obrębie słowiańszczyzny południowej bośniacki, chorwacki, czarnogórski i serbski są blisko spokrewnionymi standardami. Opisując tekst, można wskazać konkretną normę, a w porównaniu historycznym omówić łącznie cechy, które dzielą ze sobą.

Jak rozpoznaje się wspólne dziedzictwo

Pokrewieństwo można zobaczyć na przykładzie słowa woda. Czeski ma voda, a ukraiński вода. Litery są różne, ale podobne formy w kilku językach i rozbudowane serie odpowiedników pozwalają ustalać ich historyczne związki. Językoznawcy szukają regularnych zależności, ponieważ pojedyncze podobieństwo może wynikać z zapożyczenia. Formę rekonstruowaną, czyli wnioskowaną na podstawie porównania, zapisuje się zwykle z gwiazdką.

W wielu językach słowiańskich rzeczowniki zachowały rozbudowaną odmianę przez przypadki. Bułgarski i macedoński rozwinęły budowę bardziej analityczną, w której istotną rolę mają przyimki oraz szyk. Zmiany w poszczególnych językach mogą więc głęboko przekształcić odziedziczony system.

Prasłowiański w słownikach

Zapis z gwiazdką, np. *voda, sygnalizuje formę rekonstruowaną. Badacz wnioskuje o niej, porównując zapisy i systemy różnych języków. W słowniku taka forma porządkuje materiał, ponieważ pozwala zestawić polskie woda, czeskie voda i inne odpowiedniki w jednym haśle. Oznaczenie czasu zapisu, o ile jest dostępne, odnosi się do świadectwa z poszczególnego języka. Rekonstrukcja ma własny status i służy objaśnieniu historii form.

Jedna z zachowanych kart dawnego POLIGLOS zestawiała formy słowiańskie z objaśnieniami po rosyjsku. Współczesny czytelnik może szukać form rekonstruowanych w specjalistycznych publikacjach porównawczych, takich jak Słownik prasłowiański. Poszczególne hipotezy zmieniają się wraz z interpretacją materiału, dlatego warto zapisać nazwisko autora lub tom, z którego pochodzi objaśnienie.

Alfabet i język

W słowiańszczyźnie używa się zarówno alfabetów łacińskich, jak i cyrylickich. Polski i czeski stosują alfabet łaciński z własnym zestawem znaków. Bułgarski i białoruski posługują się cyrylicą o częściowo odmiennym zasobie liter. Serbski ma tradycję zapisu i cyrylicą, i alfabetem łacińskim. W historii wczesnego piśmiennictwa ważne miejsce zajmuje też głagolica, związana z najdawniejszą tradycją przekładów staro-cerkiewno-słowiańskich.

Zbieżności słownictwa wykorzystują również niektóre języki planowe. Przy czytaniu ich opisów warto odróżnić dobór cech przez autora projektu od historycznie rozwiniętych właściwości języków naturalnych.

Najważniejsze ustalenia

  • Podział na trzy gałęzie opiera się na historii języków.
  • Powtarzalne odpowiedniości głosek są ważniejsze niż podobieństwo pojedynczego słowa.
  • Wybór pisma zależy od tradycji i może się różnić w obrębie jednej gałęzi.

Źródła

  • Roland Sussex, Paul Cubberley, The Slavic Languages, Cambridge University Press, 2006.
  • Bernard Comrie, Greville G. Corbett (red.), The Slavonic Languages, Routledge, 1993.
  • Słownik prasłowiański, zapoczątkowany pod redakcją Franciszka Sławskiego, Instytut Słowianoznawstwa PAN.