Języki
Języki planowe
Języki planowe powstają w wyniku świadomego zaprojektowania zasad, słownictwa albo sposobu zapisu. Niektóre, jak esperanto, mają służyć komunikacji między użytkownikami różnych języków. Inne są elementem fikcyjnego świata lub eksperymentem z gramatyką. Samo istnienie projektu i jego rzeczywiste użycie przez społeczność to dwa osobne etapy.
Co projektuje autor języka
Autor może zdecydować, jakie dźwięki będą używane i jak je zapisywać, jak odróżnić rzeczownik od czasownika oraz jak porządkować wyrazy w zdaniu. Może opracować słownik od podstaw albo sięgnąć po formy łatwo rozpoznawalne dla określonej grupy użytkowników. Kosztem rozpoznawalności dla jednych odbiorców bywa mniejsza przejrzystość dla innych. Z tego względu deklarację o łatwości języka warto odczytywać w świetle tego, do kogo projekt był skierowany.
Po powstaniu wspólnoty użycia pojawiają się nowe wyrażenia, konwencje i różnice stylu. Gramatyka opublikowana przez autora jest źródłem wiedzy o projekcie, a książki, rozmowy i korespondencja są materiałem do badania praktyki. Podobne rozróżnienie stosuje się w opisie języków rozwijających się historycznie. Zasady opisane w gramatyce i zachowania użytkowników odpowiadają na różne pytania.
Esperanto i projekty pomocnicze
Ludwik Zamenhof ogłosił projekt języka międzynarodowego w 1887 roku. W książce Fundamento de Esperanto z 1905 roku zebrano podstawowe materiały dotyczące jego gramatyki i słownictwa. W esperancie końcówka -o charakteryzuje rzeczownik, -a przymiotnik, a -j oznacza liczbę mnogą. Na przykład do libro, czyli książka, można dodać -j, otrzymując libroj, czyli książki. Taka powtarzalna konstrukcja ułatwia rozpoznanie roli końcówek w nowych słowach.
Ido wyrosło z reform esperanta proponowanych na początku XX wieku. Wprowadziło własne decyzje dotyczące m.in. zapisu i końcówek. Interlingua opracowana w ramach International Auxiliary Language Association miała inny punkt wyjścia. Jej twórcy szukali słownictwa o międzynarodowym zasięgu w dobranych językach źródłowych. Porównanie takich projektów pokazuje, że wspólny cel komunikacji międzynarodowej daje się realizować przy różnych założeniach gramatycznych i słownikowych.
Projekty oparte na językach pokrewnych
Dawny POLIGLOS przedstawiał Panslavien Antona Antonowa, jeden z projektów pomocniczych wykorzystujących materiał słowiański. Międzysłowiański jest innym przykładem projektu kierowanego przede wszystkim do osób znających języki słowiańskie. Punktem wyjścia są podobieństwa w słownictwie i gramatyce. Przewidywana zrozumiałość zależy jednak m.in. od tego, które języki zna odbiorca, jak czyta ich zapis i czy tekst dotyczy znanej mu dziedziny. Przegląd języków słowiańskich pozwala zobaczyć, z czego wynikają te podobieństwa i różnice.
Najważniejsze ustalenia
- Język planowy można opisać przez jego cel, reguły i zastosowania.
- Esperanto, ido i interlingua ilustrują różne decyzje podejmowane w projektach pomocniczych.
- Opis projektu warto zestawić z przykładami jego rzeczywistego użytkowania.
Źródła
- Ludwik Zamenhof, Fundamento de Esperanto, 1905.
- Alexander Gode, Interlingua–English Dictionary, International Auxiliary Language Association, 1951.
- Oficjalna dokumentacja języka międzysłowiańskiego, Interslavic Language, rozdziały o podstawach języka.