Języki
Język białoruski
Język białoruski należy do wschodniej gałęzi języków słowiańskich. Jest zapisywany przede wszystkim cyrylicą, w której wyróżnia się m.in. litera ў. Niektóre cechy wymowy, w tym akanie, są w dużej mierze widoczne już w zapisie. Białoruski ma także tradycję używania alfabetu łacińskiego, nazywanego łacinką.
Białoruski wśród języków wschodniosłowiańskich
Białoruski, ukraiński i rosyjski mają wspólne dziedzictwo wschodniosłowiańskie i własne normy literackie. Z polskiego punktu widzenia część słownictwa jest łatwa do rozpoznania, szczególnie po odczytaniu alfabetu. Przykładowe słowo вада oznacza wodę. Wspólne pochodzenie części wyrazów jest jednym z powodów podobieństwa. Inne mogą wynikać z wielowiekowego sąsiedztwa języków, co przy ustalaniu etymologii wymaga sprawdzenia starszych zapisów.
W opisach dziejów regionu występuje również język ruski używany w piśmiennictwie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nazewnictwo tej tradycji zależy od zakresu opracowania. Przy porównywaniu tekstów trzeba wskazać epokę, typ dokumentu i znaczenie użytej przez autora nazwy. Dzisiejsze standardy językowe powstawały w innych warunkach historycznych.
Cyrylica i łacinka
W białoruskiej cyrylicy używa się znaku ў, zwanego krótkim u, który odpowiada niesylabicznemu dźwiękowi zbliżonemu do angielskiego w. Można go zobaczyć w formie воўк, czyli wilk. Znak і to odrębna litera od ы. Takie różnice pomagają rozpoznać, że dany zapis jest białoruski, choć pojedynczy znak i tak należy odczytywać w kontekście całego tekstu.
Łacinka ma własną tradycję piśmienniczą. Przenoszenie nazwy z cyrylicy na alfabet łaciński może również polegać na technicznej transliteracji, której zasady opracowano dla map i rejestrów. Forma z dokumentu, zapis według konkretnego systemu romanizacji i polski odpowiednik nazwy mogą wyglądać odmiennie. W katalogu najlepiej szukać według kilku wariantów, zachowując informację o tym, który pochodzi z badanego źródła.
Akanie, dziekanie i ciekanie
Akanie obejmuje zbieżność wymowy samogłosek w pozycji nieakcentowanej. Dobrym przykładem jest zestawienie во́ды i вада́, gdzie zapis odzwierciedla różnicę zależną od akcentu. Znaki akcentu służą tutaj do objaśnienia. W zwykłym tekście nie pojawiają się systematycznie.
Dziekanie i ciekanie odnoszą się do realizacji miękkich odpowiedników d i t jako spółgłosek zwarto-szczelinowych. W zapisie widać to np. w дзень, czyli dzień, oraz цень, czyli cień. Polskie tłumaczenia w tych przykładach są pomocne pamięciowo. Wymowę najlepiej poznawać z opisu fonetycznego i nagrań. Szerszy kontekst przedstawia hasło o językach słowiańskich.
Najważniejsze ustalenia
- Białoruski to język wschodniosłowiański o własnej normie literackiej.
- Litera ў i część zmian samogłoskowych są dobrze widoczne w piśmie.
- Łacinka i transliteracja stosowana dla nazw geograficznych mają różne zastosowania.
Źródła
- Mayo, Peter, Belorussian, w: Bernard Comrie, Greville G. Corbett (red.), The Slavonic Languages, Routledge, 1993.
- United Nations Group of Experts on Geographical Names, Romanization Systems for Geographical Names: Belarusian.