Słownik architektury

Terminy architektoniczne

Terminy architektoniczne pozwalają nazwać to, co widać w bryle, na elewacji i we wnętrzu budynku. Ryzalit to wysunięta partia budynku, wykusz powiększa wnętrze ponad poziomem gruntu, a gzyms tworzy poziomy pas wystający przed lico ściany. Przy rozpoznawaniu elementu liczą się położenie, kształt oraz sposób powiązania z pozostałą konstrukcją. Poniższe definicje podpowiadają, co sprawdzić na rysunku lub podczas oglądania budynku.

Bryła, fasada i występy budynku

Bryła jest przestrzenną formą budynku. W opisie można wskazać korpus główny, skrzydła i części dobudowane. Elewacja to zewnętrzna ściana budynku ujęta jako całość kompozycyjna. Słowo oznacza również rysunek przedstawiający jej widok. Fasada jest elewacją o szczególnym znaczeniu w kompozycji, najczęściej główną i reprezentacyjną, związaną z wejściem lub publicznym frontem budynku. Gmach narożny może mieć kilka reprezentacyjnych ścian. Przy takim obiekcie kierunek od ulicy określa się dokładniej przez wskazanie jej nazwy.

Ryzalit to partia budynku wysunięta przed lico elewacji, poprowadzona od fundamentu, zwykle przez wszystkie kondygnacje. Może znajdować się w osi budynku lub przy jego bokach. W rzucie występ widać jako część obrysu ścian na kolejnych poziomach. W opisie pałacu ryzalit środkowy może wyróżniać główne wejście lub ważną salę. To usytuowanie pełni funkcję kompozycyjną, a zastosowane zdobienia mogą ją dodatkowo podkreślać.

Wykusz jest nadwieszoną, zamkniętą i często przeszkloną partią budynku wystającą przed lico ściany. Powiększa wnętrze na poziomie, na którym został umieszczony. Przy jego rozpoznawaniu warto spojrzeć pod spód. Nadwieszenie odróżnia go od masy ściany wyprowadzonej od fundamentu. Balkon jest natomiast otwartą platformą zabezpieczoną balustradą, dostępną z wnętrza. Loggia to otwarta na zewnątrz, zadaszona przestrzeń cofnięta w bryłę albo ukształtowana jako otwarta galeria. O zaliczeniu do loggii decyduje związek z kompozycją elewacji i obudowa przestrzeni, zwykle z boków oraz od góry.

Podpory i podziały pionowe

Kolumna jest podporą o trzonie zwykle kolistym w przekroju. W porządkach architektonicznych zwieńczenie trzonu nazywa się głowicą lub kapitelem, a dolna część, o ile występuje, jest bazą. W opisie warto wskazać kształt trzonu i głowicy, ponieważ sama smukłość elementu pozwala określić formę tylko w przybliżeniu. Filar jest pionową podporą, często masywniejszą od kolumny i o przekroju wielobocznym. Forma może zależeć od układu elementów opierających się na filarze, takich jak łuki i sklepienia.

Pilaster to płaski występ ze ściany o formie nawiązującej do kolumny. Zwykle ma trzon i głowicę, często też bazę. Mimo wyraźnego związku ze ścianą artykułuje elewację jak element porządku architektonicznego. Lizena jest pionowym płaskim pasem muru zwykle pozbawionym osobno wykształconej bazy i głowicy. W praktyce przy klasyfikacji pomocne jest obejrzenie miejsca, w którym pas dochodzi do cokołu i do gzymsu. Gdy zwieńczenie wyraźnie powtarza formę głowicy, opis jako pilaster ma mocniejsze uzasadnienie.

Przypora to wzmocnienie występujące przed ścianą, które może przejmować siły działające na mur, w szczególności związane ze sklepieniem. W budowlach gotyckich układ przypór bywa czytelny na zewnątrz obiektu. Przyporę rozpoznaje się z geometrii i powiązania z konstrukcją. Pomaga tu obejrzenie rzutu i przekroju, ponieważ sama sylwetka pionowego występu może przypominać element przeznaczony przede wszystkim do dekoracji.

Łuki, przejścia i obramienia

Arkada to układ dwóch podpór połączonych łukiem. Ciąg takich elementów tworzy rytm prześwitów lub dekoracyjnych podziałów. Ślepa arkada zachowuje układ podpór i łuku na płaszczyźnie ściany, a pole pod łukiem jest wypełnione. Podcień jest zadaszoną przestrzenią otwartą na zewnątrz, zwykle u podstawy budynku. Podcienia mogą być ukształtowane przez arkady, ale nazwa określa przestrzeń, po której można się poruszać. Nazwa arkada opisuje konstrukcyjny lub dekoracyjny motyw.

Nadproże jest elementem przekrywającym otwór i przenoszącym obciążenie na jego boki. Może mieć postać poziomej belki, a w opisie historycznym spotyka się także rozwiązania łukowe. Ościeże to powierzchnia ograniczająca otwór od strony jego wnętrza. Ościeżnica jest osadzaną w otworze ramą, z którą współpracują drzwi lub okno. Rozróżnienie pomaga ustalić, czy zapis konserwatorski dotyczy muru, wykończenia ościeża czy stolarki.

Portal jest architektoniczną oprawą wejścia. Jego formę mogą współtworzyć kolumny, obramienie i zwieńczenie. Portal opisuje całość kompozycji związaną z otworem. W oględzinach warto sprawdzić, czy oś portalu pokrywa się z osią głównej części budynku i jak przejście prowadzi do wnętrza. Nazwy pomieszczeń za takim wejściem objaśnia słownik nazw wnętrz.

Gzyms, cokół i zwieńczenie

Gzyms jest wysuniętym poziomym elementem ściany. Gzyms koronujący występuje przy jej górnej krawędzi, a gzyms międzypiętrowy podkreśla podział poziomy elewacji. Występ może jednocześnie odprowadzać wodę z dala od lica ściany. Cokół to dolna partia ściany lub podstawa elementu. Na elewacji wyróżnia się czasem odmiennym materiałem albo wysunięciem przed płaszczyznę wyższych partii.

Attyka jest częścią ponad gzymsem wieńczącym, często przesłaniającą dach. Może mieć formę ścianki, której górny zarys stanowi ważny element kompozycji. W dokumentacji warto odróżnić attykę od frontonu, zwykle trójkątnego zwieńczenia elementu kompozycji, np. portyku. Podobne położenie w górnej partii budynku bywa mylące. Kształt i relacja do dachu pozwalają ustalić, z którym elementem mamy do czynienia.

Trzy rysunki, trzy rodzaje informacji

Rzut pokazuje budynek w przekroju poziomym. Pozwala odczytać grubość ścian, układ wnętrz oraz wysunięcie części budynku przed główne lico. Zestawienie rzutów kilku kondygnacji pomaga sprawdzić, czy występ widać od dołu, czy pojawia się dopiero na wyższym poziomie. Z tego powodu na pojedynczym planie piętra ryzalit i wykusz mogą wyglądać podobnie, choć tworzą różne układy przestrzenne.

Przekrój pionowy pokazuje wysokości kondygnacji, układ stropów oraz relację do poziomu terenu. Jeżeli przecina występ, daje możliwość sprawdzenia, na czym jest oparty i jak łączy się z wnętrzem. Kierunek przekroju oznacza się na rzucie. Zanim wyciągnie się wniosek z rysunku, trzeba ustalić, czy linia rzeczywiście przechodzi przez rozpoznawany element.

Widok elewacji objaśnia rytm otworów i podział ściany. Jest dobry do rozpoznawania gzymsów, pilastrów i osi kompozycji. W pracy ze zdjęciem należy uwzględnić kąt obserwacji. Linia wyglądająca na ukośną może być poziomym gzymsem widzianym z dołu. Z kolei cień pozwalający rozpoznać głębokość występu zależy od oświetlenia. Porównanie widoków z różnych stron jest prostym sposobem sprawdzenia pierwszej obserwacji.

Najważniejsze ustalenia

  • Rzut pomaga odróżniać elementy bryły, widok elewacji pokazuje kompozycję, a przekrój ujawnia położenie i budowę elementów.
  • Kolumna, pilaster i lizena różnią się związkiem ze ścianą i sposobem wykształcenia głowicy.
  • Arkada opisuje podpory i łuk, a podcień oznacza otwartą przestrzeń pod częścią budynku.

Źródła

  • Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996.
  • Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN, Architektura i urbanistyka Lublina – słowniczek.