Słownik architektury

Nazwy pomieszczeń

Nazwy pomieszczeń opisują ich położenie, sposób użytkowania albo miejsce w układzie całego budynku. Sień i westybul należą do strefy wejścia, alkowa wiąże się z miejscem do spania, a komora w dawnym domu mogła służyć do przechowywania. Termin amfilada opisuje relację między kilkoma wnętrzami. Żeby odczytać dawny plan, trzeba odróżnić funkcję izby od jej kształtu i sposobu, w jaki łączy się z innymi.

Od drzwi do wnętrza

Sień to przestrzeń wejściowa i komunikacyjna w domu. Może rozdzielać pomieszczenia po dwóch stronach budynku, prowadzić do schodów lub dawać przejście na zaplecze. W planie budynku wiejskiego warto sprawdzić, czy z sieni wchodzi się bezpośrednio do izby, komory i innych części domu. Taki układ pozwala rozpoznać rolę sieni nawet wtedy, gdy na rysunku pominięto podpis.

Przedsionek to niewielka przestrzeń bezpośrednio za wejściem albo przed istotną częścią wnętrza. Często ogranicza przepływ zimnego powietrza i porządkuje przejście z zewnątrz. Potoczne określenie wiatrołap podkreśla funkcję osłony, zwykle uzyskiwaną dzięki dwojgu drzwiom. Na planie budowlanym pomieszczenie może być opisane jako przedsionek nawet wtedy, gdy mieszkańcy nazywają je wiatrołapem.

Westybul to wejściowe wnętrze większego budynku, często o reprezentacyjnym charakterze. Daje dostęp do schodów, korytarzy lub sal. W teatrze, urzędzie albo pałacu o jego rozpoznaniu decyduje przede wszystkim związek z wejściem i ruchem osób. Hol ma w użyciu szerszy zakres. Może oznaczać zarówno główne wnętrze wejściowe, jak i przestrzeń rozprowadzającą ruch w mieszkaniu czy hotelu. Jeśli w opisie westybul i hol oznaczają tę samą przestrzeń, pierwszy wyraz zwykle mocniej akcentuje jej wejściowy i reprezentacyjny charakter.

Izba, alkowa i wnętrza reprezentacyjne

Izba jest tradycyjną nazwą pomieszczenia mieszkalnego. W dawnym domu jedna izba mogła skupiać kilka czynności, które we współczesnym mieszkaniu odbywają się w oddzielnych pokojach. Ogrzewanie, przygotowywanie posiłków, praca i spanie mogły się mieścić w jednym wnętrzu. Czytając opis domu, trzeba sprawdzić obecność pieca, paleniska, stołu i łóżek. Wyposażenie bywa dokładniejszą informacją o funkcji niż sama nazwa.

Alkowa jest miejscem do spania urządzonym w wydzielonej części wnętrza, często we wnęce. Jej wielkość i stopień oddzielenia mogą być różne. W projekcie łóżko we wnęce wskazuje na możliwe użycie tego słowa, zwłaszcza jeśli część sypialną wydzielono kotarą lub przegrodą. Funkcjonalny opis współczesnego mieszkania może posłużyć się tym samym terminem, nawet gdy urządzenie wnętrza nie nawiązuje do wystroju historycznego.

Salon oznacza pokój przeznaczony m.in. do przyjmowania gości i wspólnego spędzania czasu. W rezydencji jego położenie i rozmiar mogą podkreślać reprezentacyjną rolę. Gabinet w planie domu służy zwykle pracy lub odosobnieniu. W budynku publicznym ta sama nazwa może oznaczać osobne miejsce przyjmowania interesantów albo pacjentów. Buduar pojawia się przede wszystkim w opisach stylowych wnętrz rezydencjonalnych jako nazwa niewielkiego, prywatnego pokoju kobiety. W każdym przypadku funkcję rozpoznaje się również po sąsiedztwie i dostępności pomieszczenia.

Komora, spiżarnia i zaplecze

Komora ma szeroki zakres znaczeń. W opisie tradycyjnego domu nazywa zwykle pomieszczenie do przechowywania zapasów, odzieży lub sprzętu. Bywa usytuowana w głębi budynku albo dostępna z sieni. Jej konkretne przeznaczenie mogło się zmieniać bez zmiany nazwy. Lista wyposażenia, wielkość otworów i stosunek do pozostałych pomieszczeń pomagają ustalić, jaki charakter miała dana komora.

Spiżarnia służy przede wszystkim przechowywaniu żywności. Sąsiedztwo kuchni sprzyja tej funkcji, chociaż historyczne rozwiązania zależały od typu domu i warunków przechowywania. Składzik jest nazwą bardziej ogólną, zwykle określającą niewielkie miejsce na rzeczy. Garderoba jako pomieszczenie służy przechowywaniu ubrań lub przebieraniu się. W teatrze jej użytkowanie wynika z pracy artystów, w mieszkaniu z organizacji przechowywania.

Piwnica opisuje przede wszystkim położenie kondygnacji lub pomieszczenia, przeważnie poniżej poziomu gruntu. Mogła pełnić podobną funkcję jak spiżarnia, ale też mieścić instalacje, składy albo warsztat. Podobnie strych wskazuje na przestrzeń pod dachem, zwykle wykorzystywaną gospodarczo. Poddasze kładzie nacisk na położenie tej części budynku i może mieć funkcję użytkową, także mieszkalną. Porównując plany, trzeba sprawdzić zarówno wysokość poziomu, jak i przeznaczenie wnętrz na tej kondygnacji.

Korytarz, trakt i amfilada

Korytarz jest wydzieloną przestrzenią komunikacji wewnętrznej. Zwykle daje osobny dostęp do kilku pomieszczeń. Układ przechodni może prowadzić do dalszej izby przez wcześniejszą izbę. Amfilada jest układem pomieszczeń, które łączą drzwi rozmieszczone w jednej osi. Przy otwartych drzwiach można objąć wzrokiem kolejne wnętrza. W rezydencji taki układ organizuje ruch oraz perspektywę, a na planie rozpoznaje się go po powtarzalnej linii otworów.

Trakt w opisie rzutu oznacza pas pomieszczeń w obrębie budynku. Budynek dwutraktowy ma dwa takie pasy. Termin dotyczy budowy układu, więc sam w sobie nie określa, czy pomieszczenia są dostępne z korytarza, czy przechodnie. Wyjątkowo pomocne jest jednoczesne prześledzenie ścian i wejść. Ściany pokazują podział na pasy, a drzwi zdradzają, jak w praktyce przemieszczały się osoby korzystające z budynku.

Podpis sień, izba lub komora jest początkiem interpretacji. Następnie dobrze porównać ślady urządzeń, trasę dojścia i sposób oświetlenia. Jeśli rzut pokazuje występ przed ścianą lub przejście pod łukiem, kształt elementu można doprecyzować za pomocą słownika terminów architektonicznych.

Jak porównać podpis na planie z funkcją wnętrza

Rzut pokazuje układ ścian i otworów na wybranej kondygnacji. Żeby ustalić funkcję wnętrza, najlepiej prześledzić drogę od wejścia i sprawdzić, które pomieszczenia mają dostęp bezpośredni. Sypialnia położona za pokojem przechodnim i sypialnia dostępna z korytarza mogą mieć tę samą nazwę. Różnica w dojściu wpływa jednak na prywatność i mówi wiele o sposobie użytkowania całego piętra.

Położenie okien pozwala odróżnić przestrzeń korzystającą ze światła dziennego od wnętrza oświetlanego pośrednio. W niewielkim mieszkaniu rozpoznanie wnęki wymaga zaś odróżnienia stałej ściany od ruchomego wyposażenia. Legenda planu może wskazywać, które linie odnoszą się do murowanych przegród, a które do szaf lub kotar.

Dawne inwentarze posługują się nazwami sieni, izb i komór w powiązaniu z opisem tego, co się w nich znajdowało. Jeżeli plan i inwentarz powstały w różnym czasie, zmiana wyposażenia może wyjaśnić odmienną nazwę pomieszczenia. Pomocne jest zestawienie daty dokumentu, miejsca wnętrza w układzie i zachowanych śladów jego użytkowania. To daje podstawę do opisu nawet wtedy, gdy jedna ze składowych jest uboższa w informacje.

Najważniejsze ustalenia

  • Sień, westybul i przedsionek opisują strefę wejścia w różnych typach budynku.
  • Układ, wyposażenie i sąsiedztwo pokazują, jakie zadania spełniała izba lub komora.
  • Amfilada i trakt opisują organizację kilku wnętrz, a korytarz jest przestrzenią komunikacji.

Źródła

  • Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996.
  • Wielki słownik języka polskiego PAN, hasła sień, przedsionek, westybul, alkowa, komora, spiżarnia i amfilada.
  • Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN, Architektura i urbanistyka Lublina – słowniczek.