Nazwy geograficzne

Dawne niemieckie nazwy Dolnego Śląska

Dawne niemieckie nazwy Dolnego Śląska występują na mapach, pocztówkach, w księgach adresowych i aktach urzędowych. Zestawienie ich ze współczesnymi polskimi nazwami pomaga zidentyfikować miejscowość. Żeby wyjaśnić, skąd wzięła się dana para nazw, trzeba osobno zbadać starsze zapisy i okoliczności urzędowego ustalenia polskiej formy.

Nazwy miast w dwóch wersjach

Wybrane miasta i niemieckie nazwy spotykane w materiałach historycznych
Nazwa polskaNazwa niemiecka
BolesławiecBunzlau
Jelenia GóraHirschberg
KłodzkoGlatz
LegnicaLiegnitz
OleśnicaOels
ŚwidnicaSchweidnitz
WałbrzychWaldenburg
WrocławBreslau
Ząbkowice ŚląskieFrankenstein in Schlesien

Zestawienie dotyczy miejscowości znajdujących się dzisiaj w województwie dolnośląskim. Jest to użyteczna rama dla lektury współczesnej mapy. Ziemia kłodzka ma własną historię administracyjną, dlatego w pracy o dawnych granicach nie należy utożsamiać dzisiejszego województwa z Dolnym Śląskiem z każdej epoki.

Adaptacja, przekład i ustalenie nazwy

Wielojęzyczne nazewnictwo regionu kształtowało się przez stulecia. Jednym z mechanizmów była adaptacja brzmienia do innego języka. Stary słowiański toponim mógł przybrać postać odpowiadającą zwyczajom pisarskim i wymowie niemieckiej. Zależność bywa mało widoczna we współczesnych formach, dlatego szczególne znaczenie mają dokumenty z formami pośrednimi. Przykład przedstawia hasło o nazwie Wrocławia.

Inne pary przypominają przekład. W nazwie Hirschberg człon Hirsch oznacza jelenia, a Berg górę. Dosłowne podobieństwo do Jeleniej Góry pozwala objaśnić równoległą budowę obu form. Żeby określić, która wersja pojawiła się wcześniej lub jak obie funkcjonowały przed zmianami urzędowymi, potrzebne są datowane zapisy. Z samego współczesnego zestawienia nie wynika kierunek wpływu.

Po II wojnie światowej władze polskie ustalały nazwy urzędowe w kolejnych wykazach. W zależności od przypadku punktem wyjścia były starsze formy polskie lub słowiańskie, odpowiedniki znaczeniowe albo nowa propozycja. Urzędowy wykaz służy do stwierdzenia formy przyjętej w danym momencie. Jeśli celem jest rekonstrukcja pochodzenia nazwy, potrzebny jest również słownik historyczny lub etymologiczny i wcześniejsze świadectwa.

Od nazwy na mapie do konkretnego miejsca

W niemieckim druku można spotkać dopisek in Schlesien lub określenie geograficzne w rodzaju im Riesengebirge. Pomagały odróżniać miasta o tej samej nazwie. Jeżeli na pocztówce widnieje samo Hirschberg, sprawdzenie najbliższej linii kolejowej, nazwy powiatu albo tematu widoku pomaga rozstrzygnąć, czy chodzi o Jelenią Górę. Warto zanotować pełne brzmienie dopisku, nawet jeśli w nowoczesnym katalogu miejscowość została opisana krócej.

W aktach słowo Kreis oznacza powiat. Nagłówek teczki z nazwą miasta poprzedzoną tym słowem może podawać jednostkę administracyjną, w której znajdowała się badana wieś. Przy wyszukiwaniu w archiwum trzeba zatem sprawdzić nazwę siedziby powiatu i nazwę miejscowości osobno. Podobna ostrożność przydaje się w mieście, gdzie dawna wieś mogła stać się osiedlem. Takie przypadki omawia hasło o nazwach osiedli Wrocławia.

W praktyce wystarczą trzy dane, by rozpocząć porównanie: data dokumentu, wierna transkrypcja nazwy i położenie względem sąsiednich punktów. Jeśli wykaz urzędowy oraz mapa potwierdzają identyfikację, można zastosować współczesną nazwę w opisie, zachowując formę źródłową w nawiasie lub w przypisie.

Jak zestawić wykaz urzędowy i archiwum

W publicznym wykazie zasobu Archiwum Państwowego we Wrocławiu nazwy polskie i niemieckie występują przy zespołach dokumentów różnych instytucji. Taki podpis ułatwia odnalezienie teczki. Daty w opisie zespołu odnoszą się zazwyczaj do zakresu materiałów archiwalnych, więc nie należy z nich wyprowadzać dat powstania miejscowości ani urzędowej zmiany jej nazwy. Do ustalenia chronologii użycia potrzebna jest lektura dokumentu i skonfrontowanie go z odpowiednim wykazem.

Przykładowo zarządzenie z 1946 roku zestawia Jelenią Górę z Hirschbergiem. Podaje także końcówkę dopełniacza i przymiotnik, ponieważ nazwa miała funkcjonować w korespondencji i tekstach urzędowych. Było to więc ustalenie praktycznych form potrzebnych w zdaniach, a nie wyłącznie wybór napisu na mapie. Dla historii miejscowości zarządzenie jest dobrym dowodem urzędowego stosowania polskiej formy. Kłodzko wyszukuje się pod formą Glatz, której nie da się przewidzieć na podstawie współczesnego polskiego brzmienia. Taki odpowiednik bywa niezbędny jako słowo kluczowe w katalogu. Do ustalenia wcześniejszych losów poszczególnych nazw przydatne są odrębne źródła, np. słowniki zestawiające zapisy w porządku chronologicznym.

Najważniejsze ustalenia

  • Polskie i niemieckie nazwy mogą opisywać tę samą miejscowość oraz pochodzić z różnych okresów użycia.
  • Znaczenie dosłowne oraz podobieństwo brzmienia są wskazówkami do badania etymologii.
  • Dla identyfikacji miejscowości szczególnie użyteczne są dopiski geograficzne i dawna przynależność powiatowa.

Źródła

  • Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości, Monitor Polski nr 44, poz. 85.
  • Archiwum Państwowe we Wrocławiu, wykaz zespołów archiwalnych w serwisie Szukaj w Archiwach, zespoły dotyczące rejencji wrocławskiej i legnickiej.
  • Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, seria pod redakcją Stanisława Rosponda i Henryka Borka, kontynuowana pod redakcją Stanisławy Sochackiej.