Etymologia

Słowa pochodzenia niemieckiego

Słowa pochodzenia niemieckiego weszły do polszczyzny m.in. wraz z terminologią miejską, handlem i rzemiosłem. Rynek, ratusz, burmistrz i szuflada są przykładami wyrazów, które przyjęły polską pisownię i odmianę. Niemiecki odpowiednik widoczny we współczesnym słowniku jest użyteczną wskazówką, lecz ustalenie drogi zapożyczenia wymaga sięgnięcia do starszych form.

Rynek, ratusz i burmistrz

Rynek oznacza m.in. główny plac miasta, a w innym znaczeniu obszar wymiany gospodarczej. Etymologia znaczenia przestrzennego prowadzi do niemieckiego Ring, związanego także z określaniem placu. Dla użytkownika polszczyzny słowo podlega zwykłej odmianie: rynku, na rynku, rynki. Powstały od niego połączenia o różnym stopniu przenośności, od rynku starego miasta po rynek pracy. Objaśniając współczesne znaczenie, trzeba wziąć pod uwagę te późniejsze rozszerzenia.

Ratusz wiąże się z dawną niemiecką formą typu rāthūs, odpowiadającą dzisiejszemu Rathaus. Jej człony odsyłają do rady i domu. Polskie słowo określa budynek będący siedzibą władz, a w pewnych kontekstach sam urząd lub ludzi działających w jego imieniu. Stary ratusz na rynku może być muzeum, podczas gdy urząd działa w innym budynku. Historyczna nazwa gmachu i jego aktualna funkcja to dwie oddzielne informacje.

Burmistrz pochodzi od niemieckiej formy związanej ze współczesnym Bürgermeister. W polszczyźnie słowo ma utrwalone formy burmistrza, burmistrzowi i burmistrzowie. Na gruncie polskim ukształtował się własny zakres nazwy urzędu. Jeśli źródło dotyczy dawnego miasta, słowo pozwala rozpoznać funkcję w ówczesnej organizacji miejskiej. Do porównania uprawnień trzeba jednak odczytać ustawę, przywilej lub opracowanie dotyczące danego okresu.

Szuflada, warsztat i sztygar

Szuflada odpowiada niemieckiemu Schublade. W polszczyźnie ma własną wymowę, rodzaj gramatyczny i wzór odmiany. Jej funkcja w podstawowym znaczeniu pozostała czytelna, a nowe konteksty tworzą się już na gruncie polskim. Można coś odłożyć do szuflady dosłownie lub przenośnie, wstrzymując pracę nad projektem. Polskie zdrobnienie szufladka i czasownik szufladkować pokazują, jak zapożyczony wyraz staje się podstawą kolejnych form.

Warsztat wiąże się z niemieckim Werkstatt. W potocznym użyciu może oznaczać miejsce pracy rzemieślnika, zaś w wypowiedzi o malarzu albo pisarzu oznacza też zestaw umiejętności. Czytając nazwę w dawnym spisie, trzeba sprawdzić, czy chodzi o pomieszczenie, wyposażenie, stanowisko czy rodzaj prowadzonej działalności. Słowniki współczesne rozróżniają te sensy, które w urzędowych opisach bywają streszczone jednym wyrazem.

W terminologii przemysłowej analogicznym przykładem jest sztygar, łączony z niemieckim Steiger. To słowo ma w języku ogólnym wyraźne skojarzenie z kopalnią. Wewnątrz środowiska zawodowego jego znaczenie wynika z zakresu dozoru i organizacji pracy. Hasło o języku hutników i górników przedstawia więcej przykładów użycia w tym kontekście.

Jak rozpoznaje się zapożyczenie

Podobieństwo znaczeń i brzmienia jest początkiem badania. Trzeba jeszcze ustalić, czy prawdopodobna forma źródłowa była dostępna w danym czasie, jak wyraz pojawia się w polskich zapisach i czy do przejęcia mógł przyczynić się język pośredniczący. W opracowaniach formę współczesną często podaje się dla orientacji, podczas gdy droga do polszczyzny prowadzi przez starszą odmianę regionalną lub historyczną. Szczegółowe rozstrzygnięcia należy sprawdzać osobno dla każdego hasła.

Przy lekturze słownika odróżnia się też zapożyczenie wyrazu od kalki. W pierwszym przypadku przejmuje się formę, która może ulec zmianom wymowy i pisowni. W drugim odtwarza się obcy układ znaczeń lub członów przy pomocy rodzimych słów. Oba typy świadczą o kontakcie językowym, a rozpoznanie konkretnego wpływu wymaga porównania świadectw w czasie.

Czego można się dowiedzieć ze słownika

Słownik etymologiczny może podawać kilka form niemieckich. Oznaczenia okresu, takie jak średnio-wysoko-niemiecki, pomagają zrozumieć, dlaczego przytoczona postać różni się od tej poznanej na lekcji niemieckiego. Formy z różnych okresów nie są automatycznie równorzędnymi źródłami. Dla ustalenia zapożyczenia liczy się wariant, który był używany w odpowiednim miejscu i czasie.

Słownik współczesnego języka polskiego przydaje się podczas innego etapu pracy. Zestaw zwyczajowych połączeń pokazuje, że dwa znaczenia słowa można odróżnić bez rozstrzygania, w którym stuleciu powstały. Wyrażenie naprawić w warsztacie wiąże się zwykle z miejscem, a doskonalić warsztat pisarski z umiejętnościami. Rozpoznanie różnicy znaczeń w konkretnym tekście jest pierwszym krokiem do zadania bardziej szczegółowego pytania o ich historię.

Najważniejsze ustalenia

  • Germanizmy są obecne w słownictwie miejskim, domowym, rzemieślniczym i przemysłowym.
  • Pełna polska odmiana oraz nowe znaczenia pokazują, jak wyrazy zakorzeniły się w języku.
  • Dla etymologii liczą się dawne poświadczenia, mechanizm przejęcia i możliwy udział pośredników językowych.

Źródła

  • Andrzej Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.
  • Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Literackie, 2005.
  • Wielki słownik języka polskiego PAN, hasła rynek, ratusz, burmistrz, szuflada, warsztat i sztygar.